Inauguracja Centrum Jonathana Edwardsa w Polsce

Przenieśmy się wspólnie w wyobraźni do tego regionu w północnowschodniej części Stanów Zjednoczonych, który rozciąga się między Nowy Jorkiem a Bostonem. W malowniczej dolinie rzeki Connecticut w samym sercu Nowej Anglii, w stanie Massachusetts, znajduje się miasteczko Northampton, w którym od 1726 roku przez ćwierć wieku działał Jonathan Edwards — wielki amerykański teolog purytański i głosiciel odnowy religijnej. Współcześni pielgrzymi poszukujący związanych z nim pamiątek są często rozczarowani po przybyciu na miejsce — nie zachował się tutaj żaden z kościołów, w których Edwards głosił swoje kazania, nie ma już także domów, w których mieszkał. Zwiedzający, którym uda się zlokalizować dawną siedzibę jego plebanii w Northampton, są skonsternowani (lub rozbawieni), kiedy dowiadują się, że na tym samym miejscu działa obecnie Kościół Polskokatolicki pod wezwaniem św. Walentego. Trudno nie dostrzec w tym ironii, jeśli pamiętamy, że Edwards podzielał uprzedzenia typowe dla anglosaskiej kultury osiemnastego wieku i był zagorzałym krytykiem katolicyzmu. Historia nie jest pozbawiona poczucia humoru.
Jonathan Edwards, pastor, filozof chrześcijański, misjonarz i rektor uczelni wyższej, to jedna z najbardziej znaczących postaci w historii myśli chrześcijańskiej. Wielu badaczy stawia go na równi z Augustynem, Tomaszem z Akwinu, Kalwinem i Lutrem pod względem oryginalności refleksji teologicznej. Jako błyskotliwy innowator w obrębie tradycji reformowanej stał się jednym z najważniejszych źródeł dla współczesnego chrześcijaństwa ewangelikalnego i ogólnoświatowej działalności misyjnej. Jednocześnie Edwards podejmował dialog z największymi umysłami Oświecenia — z Kartezjuszem, Paskalem, Lockiem, Newtonem i Humem. Jego liczne teksty odegrały kluczową rolę w osiemnastowiecznym ruchu odnowy religijnej znanym jako „Wielkie przebudzenie”. Współcześnie sięgamy do nich chętnie z uwagi na wnikliwe spostrzeżenia dotyczące zjawisk związanych z przebudzeniami religijnymi i psychologią nawrócenia. Pisma metafizyczne i filozoficzne Edwardsa na temat bytu, stworzenia, grzechu, woli i cnoty oraz wielu innych zagadnień wytyczały ramy i kierunki debaty jeszcze przez ponad sto lat po jego śmierci w 1758 roku. Do dzisiaj są przedmiotem licznych badań i opracowań.
Uznając bogaty dorobek tego myśliciela i dostrzegając potrzebę opracowania współczesnego wydania krytycznego jego pism, w połowie ubiegłego wieku na Uniwersytecie Yale rozpoczęto publikowanie dzieł wybranych Jonathana Edwardsa. Ostatni, dwudziesty szósty tom w serii The Works of Jonathan Edwards ukazał się w ubiegłym roku. Teksty opublikowane w tej serii obejmują jednak zaledwie połowę dorobku myśliciela. Ponadto wydawnictwo to było dostępne jedynie dla osób, które mogły sobie pozwolić na jego zakupienie lub które miały dostęp do bibliotek naukowych — w przeważającej większości na terenie Stanów Zjednoczonych. Rozwiązanie problemu ograniczonego dostępu pojawiło się wraz z rewolucją cyfrową, umożliwiającą publikowanie tekstów w Internecie. W roku 2003, w trzechsetlecie urodzin Edwardsa, powołano do istnienia Centrum Jonathana Edwardsa, którego zadaniem jest jeszcze pełniejsza realizacja idei przyświecającej pierwotnej edycji dzieł wybranych teologa. Misją Centrum jest zachęcanie do lektury Edwardsa oraz do prowadzenia badań naukowych nad jego biografią, myślą i spuścizną. Centrum Edwardsa udostępnia nieodpłatnie cały dorobek amerykańskiego teologa, obejmujący niemal 75 tomów. W chwili obecnej naszą witrynę internetową odwiedza w każdym miesiącu ponad 25 tys. gości ze 100 krajów. Prawie dwie trzecie użytkowników edycji cyfrowej to pastorzy, studenci seminariów, a także zwykli czytelnicy zainteresowani problematyką religijną. Co ciekawe, Polska plasuje się konsekwentnie w pierwszej piątce w ogólnej klasyfikacji krajów, z których pochodzą zapytania kierowane do witryny, co szczególnie dobrze rokuje dla zakładanego tutaj Centrum Edwardsa.
Dzięki opracowaniu i prezentacji dokumentów źródłowych w formie cyfrowej udostępniono zainteresowanym wiele cennych zasobów, ale równie ważnym zadaniem jest teraz edukowanie czytelników, wyjaśnianie im tego, co czytają, i zapewnienie pomocy zarówno na etapie poszukiwania interesujących ich tekstów, jak i na etapie lektury. Mając to na uwadze, Centrum Jonathana Edwardsa oferuje wprowadzenia, adnotacje, bibliografie i inne narzędzia, a także przygotowane specjalnie w tym celu materiały edukacyjne dostępne do pobrania w formie cyfrowej lub jako różnorodne publikacje zamawiane na żądanie, takie jak programy nauczania, pakiety edukacyjne, podręczniki czy konspekty kursów internetowych. Dostępny jest również bank danych zawierający ilustracje, zdjęcia oraz nagrania dźwiękowe i pliki wideo.
Obecnie obserwujemy wyjątkowe zainteresowanie Edwardsem. Opublikowano na jego temat prawie 4 tys. książek, artykułów i prac naukowych — w całej kolonialnej historii Ameryki nie dorównuje mu pod tym względem żadna inna postać. Jego pisma są obecnie przekładane na kilkanaście języków, od Chin po Węgry i Brazylię. Naukowcy oraz czytelnicy zainteresowani Edwardsem z pobudek religijnych zgłębiają w ostatnim czasie kilka „gorących” tematów. W dziedzinie filozofii analizuje się poglądy Edwardsa na istotę bytu, jego myśl etyczną oraz estetykę, opartą na koncepcji piękna boskiego i piękna stworzenia. Natomiast spośród omawianych ostatnio ze szczególną uwagą zagadnień teologicznych na wyróżnienie zasługują doktryna Trójcy (a zwłaszcza osoba i rola Ducha Świętego), nauka o usprawiedliwieniu, istota konwersji oraz problematyka uczuć religijnych. Wyjątkową uwagę poświęcają obecnie Edwardsowi także historycy, starający się zrozumieć jego życie, myśl i dorobek w kontekście jego czasów i uwarunkowań. W tym wymiarze istotnym obszarem badań są czynniki, które wywarły wpływ na Edwardsa, w szczególności źródła poreformacyjne, z których korzystał. Inne tematy, które nie zostały dotychczas zbadane, to znaczenie Edwardsa dla działalności misyjnej, jego poglądy na kościół, a także dorobek egzegetyczny teologa udostępniony czytelnikom dzięki opublikowaniu jego komentarza biblijnego w serii dzieł wybranych (The Works of Jonathan Edwards). Na marginesie warto dodać, że Edwards śledził z uwagą wydarzenia zachodzące na scenie religijnej w Polsce w latach czterdziestych i pięćdziesiątych osiemnastego wieku (przynajmniej w takim zakresie, w jakim były one relacjonowane w prasie brytyjskiej i kolonialnej), między innymi rozwój socynianizmu. Zainteresowało go również spotkanie rady rabinów w Brodach w 1752 roku — mam nadzieję, że ktoś zechce bliżej zbadać te wątki.
Oczywiście badacze zajmujący się samym Edwardsem mają jeszcze wielkie pole do popisu. Jednak aby rozszerzyć zakres naszej dotychczasowej działalności, postanowiliśmy powołać do istnienia konsorcjum wspólnie z innymi organizacjami i instytucjami, w ramach którego planujemy udostępnienie bogatej kolekcji tekstów religijnych w tradycji chrześcijańskiej. Teksty te, obejmujące między innymi dzieła zebrane Jonathana Edwardsa (Works of Jonathan Edwards Online), będą służyć światu akademickiemu i kościołowi na całym świecie. W tym celu planujemy otwarcie naszej platformy informatycznej na inne projekty. Aktualnie są to między innymi słownik The Anchor Bible Dictionary i seria komentarzy biblijnych The Anchor Bible Commentary (za pośrednictwem Yale University Press); dzieła zebrane Kalwina i Melanchtona (Instytut Badań nad Reformacją w Apeldoorn, w Holandii); pisma Johna i Charlesa Wesleyów (Duke University);  pisma George’a Whitefielda (Aberystwyth College, Walia); dokumenty synodalne Westminster Assembly (Cambridge University); i wreszcie The African American Religion Documentary Project (Amherst College). Prowadzimy również rozmowy z autorami kilku innych projektów. Owo konsorcjum internetowe pozwoli użytkownikom jednocześnie przeszukiwać wiele różnych archiwów z pomocą słów kluczowych lub szeregu innych kryteriów, takich jak gatunek, chronologia czy  odnośniki biblijne. Problemy badawcze, które dawniej wymagały miesięcy pracy, można będzie rozwiązać w przeciągu kilku chwil.
Podejmując działania badawcze i edukacyjne, a także publikując teksty w formacie internetowym, Centrum Jonathana Edwardsa dąży do popularyzacji pism amerykańskiego teologa (wraz z towarzyszącymi im materiałami pomocniczymi) przez zakładanie stowarzyszonych ośrodków regionalnych. Centra te, zlokalizowane zwykle na uniwersytetach, w seminariach lub w innych placówkach oświatowych, zyskują dostęp do zintegrowanych zasobów cyfrowych Centrum Jonathana Edwardsa w Yale, a także do innych archiwów za pośrednictwem wspomnianego wyżej konsorcjum. Centrum w Yale i ośrodki regionalne wspólnie realizują projekty badawcze, oferują zajęcia i wykłady w trybie online lub w formie tradycyjnej, organizują konferencje, prowadzą działalność wydawniczą i współpracują w wielu innych formach. W imieniu moich kolegów Harrego Stouta i Adriaana Neele’a chciałbym złożyć podziękowania na ręce Rektora Szczerby i Dra Burnella za ich czas i poświęcenie, dzięki któremu nasze wspólne plany stają się właśnie rzeczywistością. W imieniu dziekana, wykładowców i studentów w Yale Divinity School przekazuję życzenia łaski, miłosierdzia i pokoju wykładowcom i studentom Ewangelikalnej Wyższej Szkoły Teologicznej w Polsce oraz wszystkim osobom, które chciałyby skorzystać z tej nowej inicjatywy — inicjatywy, która łączy nas we wspólnych wysiłkach i we wspólnej wierze pomimo dzielącej nas odległości, mórz i oceanów.
Imigranci, którzy ponad sto lat temu wznieśli budynek Kościoła Polskokatolickiego pod wezwaniem św. Walentego w Northampton, należeli do fali uciekinierów z Europy Wschodniej i z innych miejsc, którzy swoją bezpieczną przystań znaleźli na brzegach Ameryki. Nowe życie rozpoczynali w wielu różnych miejscach, także w starych purytańskich miastach, takich jak Northampton. Potomkowie angielskich osadników odnosili się z niechęcia do nowych przybyszów. Na każdym kroku podkreślali swoją wyższość i okazywali arogancję, zapominając, że także ich przodkowie byli niegdyś obcymi przybyszami na tej ziemi. Dlatego trudno się dziwić, że kiedy na początku dwudziestego wieku miejscowe towarzystwo historyczne wystąpiło o pozwolenie na umieszczenie na budynku Kościoła św. Walentego tablicy upamiętniającej Jonathana Edwardsa, władze kościelne odmówiły — zapewne nie bez satysfakcji. Do dzisiaj tablica pokryta kurzem spoczywa w piwnicy biblioteki publicznej.
Teraz w pewnym sensie historia zatoczyła pełne koło. Jonathan Edwards przybywa do Was w formie swoich myśli, a wraz z nimi pojawia się szansa podjęcia dialogu, zapoznania się z doświadczeniem innych i umocnienia jednostek i społeczności — szansa zaprzepaszczona niegdyś zarówno przez elitę miasta Northampton, jak i przez imigrantów gromadzących się w Kościele św. Walentego. Mam nadzieję — nadzieję, którą podzielają również moi koledzy w Centrum Jonathana Edwardsa — że myśl tego teologa zainspiruje Was i zachęci, zjednoczy i zbuduje. Liczymy na to, że będziemy mogli wspólnie cieszyć się tym doświadczeniem.